โรคย้ำคิดย้ำทำหลังคลอด คืออะไร? คุณแม่ที่กำลังดิ่ง กังวลว่าลูกจะเป็นอันตราย ต้องอ่าน!

คุณแม่กำลังเผชิญภาวะดิ่ง วิตกกังวล กลัวทำลูกเจ็บ หรือเช็กความปลอดภัยซ้ำๆ หรือไม่? มาทำความเข้าใจ "โรคย้ำคิดย้ำทำหลังคลอด" สาเหตุ อาการ และวิธีรักษาที่คุณแม่ควรรู้

หลังจากพาลูกน้อยกลับมาบ้าน คุณแม่หลังคลอดหลายคนอาจกำลังเผชิญความกลัว เช่น กลัวตัวเองจะทำลูกหลุดมือตกบันได กลัวเผลอหยิบมีดไปทำร้ายลูก หรือต้องเดินไปเช็กว่าลูกยังหายใจอยู่ไหมคืนละหลายรอบ จนไม่ได้หลับไม่ได้นอน แทนที่จะมีแต่ความสุขอย่างที่ใครๆ บอก คุณแม่หลายคนดิ่งและโทษตัวเองว่าเป็นแม่ที่แย่แน่ๆ ทราบไหมคะว่า สิ่งที่คุณแม่กำลังเผชิญอยู่อาจเป็นอาการของ โรคย้ำคิดย้ำทำหลังคลอด (Postpartum OCD) ซึ่งเกิดขึ้นกับแม่ๆ ทั่วโลกค่ะ theAsianparent จะพาทุกคนไปทำความเข้าใจกับโรคนี้อย่างละเอียดกันค่ะ

โรค OCD หลังคลอดคืออะไร?

โรคย้ำคิดย้ำทำหลังคลอด หรือ Postpartum Obsessive-Compulsive Disorder (Postpartum OCD) คือภาวะความผิดปกติทางจิตเวชที่เกิดขึ้นในช่วงปีแรกหลังจากการคลอดบุตร โดยมีลักษณะเด่นคือ คุณแม่จะมีอาการ “ย้ำคิด” (Obsessions) ซึ่งเป็นความคิด ภาพในหัว หรือแรงขับดันที่เกิดขึ้นเองโดยไม่ได้ตั้งใจ มักเป็นเรื่องที่น่ากลัว รบกวนจิตใจ และทำให้เกิดความวิตกกังวลอย่างรุนแรง

เมื่อมีความคิดที่น่ากลัวเกิดขึ้น สมองของคุณแม่ก็จะสั่งให้เกิดพฤติกรรม “ย้ำทำ” (Compulsions) ตามมา เพื่อพยายามลดความวิตกกังวลนั้น หรือเพื่อป้องกันไม่ให้เหตุการณ์ร้ายๆ เกิดขึ้น เช่น การล้างขวดนมซ้ำแล้วซ้ำเล่าจนมือลอก หรือการเดินไปจับตัวลูกเรื่อยๆ เพื่อเช็กว่าลูกยังมีชีวิตอยู่ สิ่งสำคัญที่คุณแม่ต้องรู้คือ โรคย้ำคิดย้ำทำหลังคลอด ต่างจากภาวะโรคจิตหลังคลอด (Postpartum Psychosis) นะคะ เพราะคุณแม่ที่เป็น OCD จะรู้ตัวดีว่าความคิดเหล่านั้นมันผิดปกติและน่ากลัว และไม่มีความตั้งใจที่จะทำตามภาพในหัวเลยแม้แต่น้อย แต่มันเป็นอาการที่ไม่สามารถควบคุมสมองตัวเองได้ค่ะ

สถิติแม่หลังคลอด เป็น OCD

คุณแม่ไม่ได้เผชิญสิ่งนี้อยู่คนเดียวนะคะ จากข้อมูลและสถิติทางการแพทย์ในระดับสากลพบว่า โรคย้ำคิดย้ำทำหลังคลอด เป็นหนึ่งในภาวะแทรกซ้อนทางจิตใจหลังคลอดที่พบได้บ่อยกว่าที่คิด โดยพบในคุณแม่หลังคลอดประมาณ 1% ถึง 3% ทั่วโลก และที่น่าสนใจคือ มีคุณแม่ป้ายแดงสูงถึง 38% ถึง 57% ที่ยอมรับว่าเคยมีความคิดแวบเข้ามาในหัวในลักษณะที่อยากปกป้องลูกจนเกินเหตุ (Intrusive Thoughts) ในช่วงสัปดาห์แรกๆ หลังคลอด

แต่เหตุผลที่สถิติทางการแพทย์ดูน้อย เป็นเพราะคุณแม่ส่วนใหญ่ “ไม่กล้าบอกใคร” เนื่องจากกลัวถูกสังคมตราหน้าว่าเป็นแม่ที่จิตไม่ปกติ หรือกลัวว่าจะถูกพรากลูกไป ทำให้โรคนี้กลายเป็นภัยเงียบของคุณแม่หลังคลอดจำนวนมาก

สาเหตุของ OCD หลังคลอด

ทำไมอยู่ๆ สมองของเราถึงกลายเป็นแบบนี้? ทางการแพทย์ระบุว่าสาเหตุของ โรคย้ำคิดย้ำทำหลังคลอด เกิดจากหลายปัจจัยร่วมกัน ดังนี้

การเปลี่ยนแปลงทางฮอร์โมนอย่างฉับพลัน: หลังคลอดบุตร ฮอร์โมนเอสโตรเจนและโปรเจสเตอโรนในร่างกายของคุณแม่จะดิ่งลงอย่างรวดเร็วภายใน 24 ชั่วโมง ซึ่งส่งผลกระทบโดยตรงต่อสารเคมีในสมองกลุ่มที่ควบคุมอารมณ์และความวิตกกังวล เช่น เซโรโทนิน
สัญชาตญาณความเป็นแม่ที่ทำงานมากเกินไป: สมองของคุณแม่หลังคลอดจะถูกตั้งโปรแกรมให้ปกป้องลูกน้อยขั้นสุด แต่ในคนที่เป็น OCD ระบบเตือนภัยในสมองนี้จะทำงานไวเกินเหตุ จนเห็นทุกอย่างรอบตัวเป็นอันตรายไปหมด
ความเครียดและการอดนอน: การเลี้ยงทารกแรกเกิดที่ต้องตื่นทุกๆ 2 ชั่วโมง ทำให้สมองอ่อนล้าอย่างรุนแรง เมื่อสมองไม่ได้พักผ่อน กลไกการจัดการความเครียดจึงพังลง
ประวัติสุขภาพจิตเดิม: คุณแม่ที่มีประวัติเคยเป็นโรค OCD โรคซึมเศร้า หรือโรควิตกกังวลมาก่อนคลอด จะมีความเสี่ยงสูงขึ้นที่จะกระตุ้นให้เกิดโรคนี้หลังคลอด

อาการ OCD หลังคลอด

เพื่อช่วยให้คุณแม่สังเกตตัวเองและคนรอบข้างได้ง่ายขึ้น อาการของ โรคย้ำคิดย้ำทำหลังคลอด จะแบ่งออกเป็น 2 ส่วนหลักๆ คืออาการย้ำคิด และอาการย้ำทำ ดังนี้ค่ะ

1. อาการย้ำคิด (Obsessions) – ความคิดที่ควบคุมไม่ได้

มีความคิดแวบเข้ามาในหัวบ่อยๆ ว่าลูกจะได้รับอันตราย เช่น ภาพลูกหลุดมือตกเตียง หรือลูกสำลักน้ำ
กลัวเชื้อโรค สิ่งสกปรก หรือสารเคมีปนเปื้อนในสิ่งของของลูกอย่างรุนแรงเกินกว่าเหตุ
กลัวว่าตัวเองจะเผลอทำร้ายลูกโดยไม่ได้ตั้งใจ (แม้จะรักลูกมากก็ตาม)

2. อาการย้ำทำ (Compulsions) – พฤติกรรมที่ทำเพื่อลดความกลัว

เช็กซ้ำๆ: เดินไปดูว่าลูกยังหายใจไหมตลอดทั้งคืน ตรวจสอบอุณหภูมินมและน้ำอาบลูกหลายสิบครั้ง
ทำความสะอาดมากเกินไป: ล้างมือจนแห้งแตก ต้มและอบฆ่าเชื้อขวดนมนับสิบๆ รอบจนทนไม่ไหว
หลีกเลี่ยง: ไม่ยอมอุ้มลูกเดินใกล้บันได ไม่ยอมใช้มีดทำอาหารเพราะกลัวภาพในหัว หรือไม่กล้าอยู่กับลูกตามลำพัง
ขอคำยืนยันบ่อยๆ: คอยถามสามีหรือญาติซ้ำๆ ว่า “ลูกปลอดภัยดีใช่ไหม?” “ฉันทำอะไรผิดหรือเปล่า?”

การวินิจฉัย OCD หลังคลอด

หากคุณแม่เริ่มรู้สึกว่าความวิตกกังวลนี้เริ่มรบกวนการใช้ชีวิตประจำวัน จิตแพทย์จะทำการวินิจฉัย โรคย้ำคิดย้ำทำหลังคลอด โดยการพูดคุยและประเมินตามเกณฑ์ทางการแพทย์ (เช่น DSM-5) โดยหลักเกณฑ์สำคัญในการวินิจฉัย มีดังนี้

คุณแม่ต้องมีความคิดย้ำคิด หรือพฤติกรรมย้ำทำที่เกิดขึ้นบ่อยๆ และใช้เวลาไปกับสิ่งเหล่านั้น มากกว่า 1 ชั่วโมงต่อวัน
ความคิดเหล่านั้นสร้างความทุกข์ทรมานใจอย่างรุนแรง จนทำให้คุณแม่ไม่สามารถเลี้ยงลูก หรือใช้ชีวิตตามปกติได้
จิตแพทย์จะทำการแยกแยะอาการออกจาก ภาวะซึมเศร้าหลังคลอด (Postpartum Depression) และ โรคจิตหลังคลอด (Postpartum Psychosis) เพื่อวางแผนการรักษาที่ตรงจุดที่สุดค่ะ

การรักษาโรค OCD หลังคลอด

โรคย้ำคิดย้ำทำหลังคลอด สามารถรักษาให้หายขาด หรือควบคุมอาการให้อยู่ในระดับที่ใช้ชีวิตได้อย่างมีความสุขค่ะ โดยแนวทางการรักษาหลักๆ มี 3 วิธีที่มักใช้ร่วมกัน

1. การทำจิตบำบัด

วิธีที่ได้ผลดีที่สุดและปลอดภัยคือ CBT (Cognitive Behavioral Therapy) โดยเฉพาะการบำบัดแบบ ERP (Exposure and Response Prevention) นักจิตวิทยาจะช่วยฝึกให้คุณแม่เผชิญหน้ากับความกลัวในหัว โดยไม่จำเป็นต้องทำพฤติกรรมย้ำทำ เพื่อให้สมองค่อยๆ เรียนรู้ว่าไม่มีอันตรายเกิดขึ้นจริง

2. การรักษาด้วยยา

ในกรณีที่อาการรุนแรง จิตแพทย์จะพิจารณาจ่ายยาในกลุ่มปรับสารเคมีในสมอง (SSRIs) คุณแม่ไม่ต้องกังวลเรื่องการให้นมบุตรนะคะ เพราะในปัจจุบันมียาหลายตัวที่ปลอดภัยสูงมาก มีงานวิจัยรองรับว่าผ่านทางน้ำนมน้อยมากจนไม่ส่งผลกระทบต่อทารกค่ะ

3. การสนับสนุนจากครอบครัว

คุณสามีและครอบครัวคือยาขนานเอกค่ะ การช่วยแบ่งเบาภาระเลี้ยงลูกตอนกลางคืนเพื่อให้คุณแม่ได้นอนหลับติดต่อกันยาวๆ 4-6 ชั่วโมง และการยอมรับฟังโดยไม่ตัดสิน จะช่วยให้อาการของคุณแม่ดีขึ้นอย่างรวดเร็ว

อาการ OCD หลังคลอดจะคงอยู่นานแค่ไหน?

ระยะเวลาของอาการ โรคย้ำคิดย้ำทำหลังคลอด ในคุณแม่แต่ละคนจะไม่เท่ากันค่ะ หากคุณแม่ไม่ได้รับการรักษา อาการนี้อาจคงอยู่เป็นเวลาหลายเดือน หรือลากยาวไปเป็นปี และอาจพัฒนาไปเป็นโรค OCD เรื้อรังได้

แต่ในทางกลับกัน หากคุณแม่เข้ารับการรักษาอย่างถูกต้องและทันท่วงที อาการมักจะเริ่มดีขึ้นอย่างเห็นได้ชัดภายใน 4 ถึง 6 สัปดาห์ และสามารถกลับมาใช้ชีวิต เลี้ยงลูกน้อยด้วยความอุ่นใจและมีความสุขได้ตามปกติค่ะ ดังนั้นการไปพบแพทย์ตั้งแต่เนิ่นๆ จึงเป็นทางออกที่ดีที่สุด

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

Q: เป็นโรคย้ำคิดย้ำทำหลังคลอด จะกลายเป็นคนทำร้ายลูกตัวเองไหม?

A: ไม่ค่ะ! นี่คือสิ่งที่คุณหมอเน้นย้ำเสมอ คุณแม่ที่เป็น OCD จะเกลียดและกลัวความคิดที่น่ากลัวเหล่านั้นมาก และพยายามทำทุกวิถีทางเพื่อปกป้องลูก (ต่างจากคนที่เป็นโรคจิตหลังคลอดที่หลุดออกจากโลกความจริง) คุณแม่ปลอดภัยสำหรับลูกแน่นอนค่ะ

Q: กินยารักษา OCD หลังคลอดแล้วยังให้นมลูกได้ไหม?

A: ได้ค่ะ คุณหมอจะเลือกจ่ายยาในกลุ่มที่ปลอดภัยสำหรับแม่ให้นมบุตร เช่น Sertraline ซึ่งผ่านน้ำนมน้อยมาก คุณแม่สามารถปรึกษาแพทย์เพื่อความสบายใจได้เลยค่ะ

Q: จะบอกสามียังไงดีว่าเรากำลังเป็นอาการนี้?

A: แนะนำให้เปิดบทความของ theAsianparent ชิ้นนี้ให้คุณสามีอ่านร่วมกันค่ะ บอกเขาตรงๆ ว่า “ตอนนี้สารเคมีในสมองของคุณแม่กำลังทำงานรวน คุณแม่ต้องการความช่วยเหลือและอยากให้นอนพอ” การดึงสามีเข้ามาเป็นทีมเดียวกันจะช่วยคุณแม่ได้มากค่ะ

บทความอื่นๆ ที่น่าสนใจ

สมองแม่ ฝ่อลง เมื่อมีลูก จริงไหม? ตั้งแต่เป็นแม่ ทำไมชอบขี้ลืม?

9 วิธีรับมือความเครียด ของแม่ที่ต้องกลับไปทำงานหลังคลอด

10 ผลไม้หลังคลอด แม่ลูกอ่อน แม่ให้นมลูกกินผลไม้อะไรได้บ้าง

แหล่งอ้างอิง

มีข้อสงสัยเรื่องการตั้งครรภ์ หรือมีคำถามเรื่องการเลี้ยงลูกหรือเปล่าคะ? ติดตามอ่านบทความ หรือสอบถามสิ่งที่คุณอยากรู้ผ่านแอปของเราได้เลย ดาวน์โหลด theAsianparent แอปพลิเคชัน ทั้ง IOS และ Android ได้แล้ววันนี้!