ช่วงหน้าฝนแบบนี้ นอกจากจะต้องเตรียมตัวลูกให้พร้อมกับการกลับไปโรงเรียนแล้ว คุณพ่อคุณแม่ยังต้องเตรียมรับมือกับ “ฤดูกาลระบาด” ของโรคยอดฮิตในเด็กเล็กอย่าง โรคมือเท้าปาก (Hand, Foot and Mouth Disease: HFMD) ด้วยเช่นกัน เพราะทุกปีในช่วงเดือนมิถุนายนถึงสิงหาคมมักเป็นช่วงที่พบผู้ป่วยโรคนี้พุ่งสูงขึ้นอย่างชัดเจน โดยเฉพาะในกลุ่มเด็กที่ต้องทำกิจกรรมร่วมกับเพื่อน ๆ ในโรงเรียนหรือศูนย์เด็กเล็ก
สถานการณ์ล่าสุด: พบผู้ป่วย โรคมือเท้าปาก แล้วกว่า 16,000 ราย
กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข รายงานว่าตั้งแต่วันที่ 1 มกราคม – 25 มิถุนายน 2569 มีผู้ป่วยโรคมือเท้าปากสะสมแล้ว 16,332 ราย แม้ยังไม่มีรายงานผู้เสียชีวิต และตัวเลขในปีนี้ยังต่ำกว่าปีที่ผ่านมาในช่วงเวลาเดียวกัน แต่ก็ยังต้องเฝ้าระวังอย่างใกล้ชิด เพราะกลุ่มที่พบผู้ป่วยมากที่สุดคือ เด็กเล็กอายุ 0-4 ปี รองลงมาคือกลุ่มอายุ 5-9 ปี และ 10-14 ปี ตามลำดับ โดยภาคเหนือเป็นพื้นที่ที่มีอัตราป่วยสูงที่สุดในขณะนี้
จากการสุ่มตรวจเชื้อก่อโรคร่วมกับหน่วยงานเครือข่าย พบว่าสายพันธุ์หลักที่ระบาดในปีนี้คือ Coxsackievirus A16 (คิดเป็นร้อยละ 36.36 ของตัวอย่างที่ตรวจพบ) ส่วนสายพันธุ์ที่มีความเสี่ยงทำให้อาการรุนแรงอย่าง Enterovirus 71 (EV71) แม้จะพบในสัดส่วนน้อย แต่ก็ยังคงเป็นสายพันธุ์ที่ประมาทไม่ได้ เพราะสามารถนำไปสู่ภาวะแทรกซ้อนทางระบบประสาทที่รุนแรงถึงชีวิตได้
นายแพทย์มณเฑียร คณาสวัสดิ์ อธิบดีกรมควบคุมโรค ระบุว่าจากสถิติย้อนหลัง 10 ปี (พ.ศ. 2558-2568) โรคมือเท้าปากมีแนวโน้มเพิ่มสูงขึ้นในช่วงฤดูฝนเป็นประจำทุกปี และขณะนี้กำลังเข้าสู่ช่วงขาขึ้นของวงรอบการระบาดตามฤดูกาล จึงขอให้คุณครู ผู้ปกครอง และผู้ดูแลเด็ก ช่วยกันเฝ้าสังเกตอาการของลูกน้อยอย่างใกล้ชิดในช่วงนี้
สัญญาณเตือนที่คุณพ่อคุณแม่ต้องสังเกต
โรคมือเท้าปาก มักเริ่มต้นด้วยอาการที่ดูคล้ายไข้หวัดทั่วไป ก่อนจะแสดงอาการเฉพาะตามมา ได้แก่
- มีไข้ ร่วมกับมีแผลหรือจุดแดงในช่องปาก เช่น บริเวณลิ้น เพดานปาก หรือกระพุ้งแก้ม
- มีผื่นหรือตุ่มน้ำใสขึ้นตามฝ่ามือ ฝ่าเท้า ลำตัว หรือก้น
- เด็กเล็กมีอาการงอแง ไม่ยอมกินอาหารหรือดื่มนม
- น้ำลายไหลมากผิดปกติ หรือบ่นเจ็บปาก
ผู้ป่วยส่วนใหญ่จะมีอาการไม่รุนแรงและหายได้เองภายใน 7-10 วัน แต่ในเด็กบางราย โดยเฉพาะเด็กอายุต่ำกว่า 5 ปี อาจเกิดภาวะแทรกซ้อนรุนแรงทางระบบประสาท หัวใจ หรือระบบทางเดินหายใจได้ หากลูกมีอาการดังต่อไปนี้ ควรรีบพาไปพบแพทย์ทันที เพราะอาจเป็นสัญญาณของภาวะสมองอักเสบหรือกล้ามเนื้อหัวใจอักเสบซึ่งอันตรายถึงชีวิต
- ไข้สูง
- กินอาหารและน้ำได้น้อยมาก
- ซึมลง ไม่ค่อยตอบสนอง
- ชักเกร็ง
- อาเจียนมาก
- หายใจหอบเหนื่อย
คำแนะนำสำหรับโรงเรียนและศูนย์เด็กเล็ก
นายแพทย์ดิเรก ขำแป้น รองอธิบดีกรมควบคุมโรค แนะนำมาตรการป้องกันในสถานศึกษาไว้ 4 ข้อหลัก คือ
- คัดกรองเด็กทุกเช้าอย่างเคร่งครัด หากพบเด็กมีไข้ ตุ่มน้ำใสที่มือ เท้า หรือแผลในปาก ให้แยกออกจากเด็กคนอื่นทันที และแจ้งผู้ปกครองให้รับกลับบ้าน หยุดเรียนจนกว่าจะหายดี
- ปิดห้องเรียนชั่วคราว หากพบเด็กป่วยตั้งแต่ 2 รายขึ้นไปในห้องเดียวกันภายใน 1 สัปดาห์ ต้องปิดห้องเรียนอย่างน้อย 1 วันเพื่อทำความสะอาด และเฝ้าระวังต่อเนื่องอีก 1 สัปดาห์
- ทำความสะอาดของเล่นและพื้นที่ห้องเรียนสม่ำเสมอ ด้วยน้ำยาทำความสะอาดที่เหมาะสม เช่น ผงซักฟอก น้ำยาล้างจาน สบู่ หรือน้ำยาฟอกขาวผสมน้ำในอัตราส่วนที่เหมาะสม
- ส่งเสริมการล้างมือด้วยสบู่และน้ำสะอาดอย่างถูกวิธี โดยเฉพาะก่อนกินอาหาร หลังเข้าห้องน้ำ และหลังสัมผัสน้ำมูก น้ำลาย หรือสิ่งขับถ่ายของเด็ก
หากต้องการข้อมูลเพิ่มเติม สามารถสอบถามได้ที่สายด่วนกรมควบคุมโรค โทร. 1422
“โรคมือเท้าปาก” สิ่งที่พ่อแม่ทุกคนควรรู้
โรคมือเท้าปาก เกิดจากอะไร?
โรคมือเท้าปากเกิดจากการติดเชื้อไวรัสในกลุ่ม Enterovirus โดยเฉพาะ Coxsackievirus และ Enterovirus 71 (EV71) ซึ่งเป็นไวรัสคนละชนิดกับที่ทำให้เกิดโรคปากเท้าเปื่อยในสัตว์ ดังนั้นโรคนี้จึงไม่ติดต่อจากสัตว์สู่คน และไม่เกี่ยวข้องกันแต่อย่างใด
เชื้อไวรัสสามารถแพร่กระจายผ่านการสัมผัสน้ำลาย น้ำมูก ละอองฝอยจากการไอหรือจาม ของเหลวจากตุ่มพอง รวมถึงอุจจาระของผู้ติดเชื้อ และยังสามารถติดต่อผ่านการสัมผัสของเล่น เครื่องใช้ หรือพื้นผิวที่มีเชื้อปนเปื้อนอยู่ได้ด้วย โดยระยะฟักตัวของโรคอยู่ที่ประมาณ 3-6 วันหลังได้รับเชื้อ
ทำไมโรคนี้ระบาดหนักในเด็กเล็กและช่วงหน้าฝน?
เด็กเล็กอายุต่ำกว่า 5 ปีมีความเสี่ยงสูงเป็นพิเศษ เพราะยังไม่มีภูมิคุ้มกันต่อไวรัสกลุ่มนี้ และมีพฤติกรรมชอบหยิบจับสิ่งของหรือของเล่นเข้าปาก อีกทั้งการอยู่รวมกันในโรงเรียนหรือศูนย์เด็กเล็กยังทำให้เชื้อแพร่กระจายได้ง่ายขึ้น ส่วนในแง่ฤดูกาล อากาศเย็นและความชื้นสูงในช่วงฤดูฝนเอื้อต่อการอยู่รอดและแพร่กระจายของเชื้อไวรัส จึงเป็นเหตุผลที่พบการระบาดสูงในช่วงนี้ของทุกปี
เด็กที่หายจากโรคมือเท้าปากแล้ว ยังแพร่เชื้อได้อยู่หรือไม่?
ข้อมูลที่พ่อแม่หลายคนอาจไม่ทราบคือ แม้ผื่นและอาการต่าง ๆ จะหายไปแล้ว เด็กก็ยังสามารถแพร่เชื้อไวรัสผ่านทางอุจจาระได้อีกหลายสัปดาห์ ดังนั้นการรักษาสุขอนามัยที่ดีอย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะการล้างมือหลังเข้าห้องน้ำหรือเปลี่ยนผ้าอ้อม จึงยังมีความสำคัญแม้ลูกจะกลับไปโรงเรียนได้แล้วก็ตาม
ภาวะแทรกซ้อนที่พบได้ (แม้จะพบไม่บ่อย)
แม้โรคมือเท้าปากส่วนใหญ่จะไม่รุนแรงและหายเองได้ แต่ในบางกรณีอาจพบภาวะแทรกซ้อนที่ต้องเฝ้าระวัง ได้แก่
- ภาวะขาดน้ำ เป็นภาวะแทรกซ้อนที่พบบ่อยที่สุด เนื่องจากแผลในปากทำให้เด็กเจ็บและไม่ยอมดื่มน้ำหรือกินอาหาร
- เยื่อหุ้มสมองอักเสบจากไวรัส (Viral meningitis) พบได้น้อยมาก มีอาการไข้ ปวดศีรษะ คอแข็ง
- สมองอักเสบ (Encephalitis) เป็นภาวะแทรกซ้อนรุนแรงที่พบได้น้อยที่สุด แต่มีความเสี่ยงสูงต่อชีวิต มักเกี่ยวข้องกับเชื้อ EV71
- เล็บมือหรือเล็บเท้าหลุดลอก อาจเกิดขึ้นได้หลังหายป่วยไปแล้วหลายสัปดาห์ ซึ่งเป็นภาวะที่ไม่รุนแรงและเล็บจะงอกขึ้นใหม่ได้เอง
การดูแลลูกเมื่อป่วยเป็นโรคมือเท้าปากที่บ้าน
ปัจจุบันยังไม่มียารักษาโรคมือเท้าปากโดยเฉพาะ การดูแลจึงเน้นบรรเทาอาการตามคำแนะนำของแพทย์ ได้แก่
- ให้ยาลดไข้ตามคำแนะนำแพทย์หรือเภสัชกร หลีกเลี่ยงยาแอสไพรินในเด็กโดยเด็ดขาด
- ให้ลูกดื่มน้ำหรือของเหลวบ่อย ๆ เพื่อป้องกันภาวะขาดน้ำ อาจเลือกอาหารเย็น นุ่ม กลืนง่าย เช่น โจ๊ก ไอศกรีม เพื่อลดการระคายเคืองแผลในปาก
- หลีกเลี่ยงอาหารหรือเครื่องดื่มที่มีรสเปรี้ยวหรือเค็มจัด ซึ่งอาจทำให้แผลในปากระคายเคืองมากขึ้น
- แยกลูกจากเด็กคนอื่นจนกว่าไข้จะลดและแผลจะเริ่มแห้ง เพื่อลดการแพร่เชื้อ
วัคซีนป้องกันโรคมือเท้าปาก มีหรือไม่?
ปัจจุบันมีวัคซีนป้องกันเชื้อ Enterovirus 71 (EV71) ซึ่งเป็นสายพันธุ์ที่ทำให้เกิดอาการรุนแรง โดยสามารถฉีดได้ในเด็กอายุตั้งแต่ 6 เดือน ถึง 5 ปี 11 เดือน 29 วัน ฉีดทั้งหมด 2 เข็ม ห่างกัน 1 เดือน ทั้งนี้วัคซีนนี้ป้องกันเฉพาะเชื้อ EV71 เท่านั้น ยังไม่ครอบคลุมเชื้อไวรัสสายพันธุ์อื่น ๆ ที่ทำให้เกิดโรคมือเท้าปากได้เช่นกัน คุณพ่อคุณแม่ที่สนใจสามารถปรึกษากุมารแพทย์เพื่อพิจารณาความเหมาะสมเพิ่มเติม
สิ่งที่พ่อแม่ควรทำตอนนี้
- หมั่นสังเกตอาการลูกทุกวัน โดยเฉพาะไข้ ตุ่มน้ำใส และแผลในปาก
- สอนและฝึกให้ลูกล้างมือบ่อย ๆ อย่างถูกวิธี
- หลีกเลี่ยงการใช้ของใช้ส่วนตัวร่วมกับเด็กคนอื่น เช่น แก้วน้ำ ช้อน ผ้าเช็ดหน้า
- หากลูกป่วย ให้หยุดเรียนจนกว่าจะหายดีตามคำแนะนำแพทย์ เพื่อลดการแพร่เชื้อสู่เพื่อน ๆ
- หากพบสัญญาณอันตราย เช่น ซึมลง ชัก หายใจหอบ ควรรีบพาไปโรงพยาบาลทันที
บทความอื่นๆ ที่น่าสนใจ
อะดีโนไวรัส (Adenovirus) ทำลูกไข้สูง เป็นหวัด ตาแดง พ่อแม่ต้องระวัง!
ลูกป่วยไม่หายสักที อาจไม่ใช่ภูมิคุ้มกันต่ำ! หมอเด็กชี้ อาจแค่เจอไวรัสตัวใหม่
แมลงก้นกระดก มาทุกหน้าฝน ป้องกันอย่างไร วิธีรักษาแผลเบื้องต้น
แหล่งอ้างอิง
- กรมควบคุมโรค เตือน “โรคมือเท้าปาก” เริ่มระบาดช่วงเปิดเทอมรับหน้าฝน, กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข, (ข่าวประชาสัมพันธ์ 29 มิถุนายน 2569)
- About Hand, Foot, and Mouth Disease, CDC
- HFMD Symptoms and Complications, CDC
- Hand-foot-and-mouth disease – Symptoms & causes, Mayo Clinic
- Hand, Foot & Mouth Disease: What It Is and How It Spreads, Cleveland Clinic
- Hand, Foot, and Mouth Disease (HFMD): A Comprehensive Guide, WebMD
- โรคมือเท้าปาก (Hand, Foot and Mouth Disease: HFM) สาเหตุ อาการ การรักษา, MedPark Hospital
- โรคมือเท้าปาก ป้องกันได้ด้วยวัคซีน, โรงพยาบาลเด็กสมิติเวช
- โรคมือเท้าปาก โรคระบาดในเด็กที่ต้องระวัง, รามา แชนแนล คณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดี มหาวิทยาลัยมหิดล
- โรคมือเท้าปากในเด็ก, คณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดี