คุณแม่ที่กำลังมีอาการ แพ้ท้องอยากกินดิน อาจรู้สึกกังวลหรืออายที่จะบอกใคร แต่ขอให้อุ่นใจก่อนนะคะว่าคุณไม่ได้เป็นคนเดียว งานวิเคราะห์รวมงานวิจัยหลายชิ้นประเมินว่า มีหญิงตั้งครรภ์ราว 27.8% ที่รายงานว่าเคยมีอาการอยากกินสิ่งที่ไม่ใช่อาหาร บทความนี้จะพาไปทำความเข้าใจว่าอาการนี้คืออะไร อันตรายแค่ไหน และคุณแม่ควรรับมืออย่างไรค่ะ
สารบัญ
สรุปสั้นๆ
- แพ้ท้องอยากกินดิน เข้าข่ายภาวะ Pica คือการอยากกินสิ่งที่ไม่ใช่อาหาร พบได้บ่อยในคนท้อง
- ยังไม่ทราบสาเหตุแน่ชัด แต่มีความเชื่อมโยงกับภาวะขาดธาตุเหล็กและสังกะสี
- การกินดินเสี่ยงต่อโลหะหนัก ปรสิต และการติดเชื้อ จึงไม่ควรกิน
- สิ่งที่ควรทำคือบอกแพทย์ฝากครรภ์ตรงๆ เพื่อตรวจเลือดดูภาวะโลหิตจางและธาตุเหล็ก
แพ้ท้องอยากกินดิน คือภาวะ Pica หรือเปล่า?
หลายคนใช้คำว่า “แพ้ท้อง” เรียกอาการแปลกๆ ในช่วงตั้งครรภ์ทุกอย่าง แต่ทางการแพทย์ อาการแพ้ท้อง หมายถึงอาการคลื่นไส้และอาเจียนในช่วงตั้งครรภ์ ส่วนการอยากกินดินเป็นอีกเรื่องหนึ่ง คือ ภาวะ Pica ซึ่งเป็นความรู้สึกอยากกินสิ่งที่ไม่มีคุณค่าทางโภชนาการ เช่น ดิน ดินเหนียว ชอล์ก แป้ง น้ำแข็ง หรือกระดาษ
Pica พบมากในเด็กและคุณแม่ตั้งครรภ์ และมักเป็นเพียงช่วงสั้นๆ ในคุณแม่ตั้งครรภ์ อาการนี้มักเริ่มในไตรมาสแรก แต่ก็เกิดขึ้นได้ทุกช่วงของการตั้งครรภ์ ส่วนเกณฑ์วินิจฉัยทางการแพทย์ระบุว่าต้องมีพฤติกรรมนี้ต่อเนื่องอย่างน้อย 1 เดือน แต่ถ้ารู้สึกอยากกินดินหรือของที่ไม่ใช่อาหาร ไม่ต้องรอให้ครบเดือนก่อนนะคะ ควรบอกแพทย์หรือพยาบาลที่ดูแลครรภ์ได้เลย เพราะแพทย์จะได้ตรวจเลือดและให้คำแนะนำค่ะ
ทำไมคนท้องถึงอยากกินดิน
ยังไม่มีข้อสรุปว่าอะไรคือสาเหตุโดยตรงของ Pica แต่มีข้อมูลที่เชื่อมโยงไว้ดังนี้ค่ะ
- ภาวะขาดธาตุเหล็กและโลหิตจาง: หลายการศึกษาพบระดับธาตุเหล็กหรือเฟอริตินต่ำในคนที่มี Pica และภาวะโลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็กถือเป็นสาเหตุที่มีหลักฐานมากที่สุดอย่างหนึ่งของ Pica ในคนท้อง งานทบทวนทางโลหิตวิทยาระบุว่า หญิงตั้งครรภ์เป็นกลุ่มเสี่ยงสูงสุดกลุ่มหนึ่ง และการให้ธาตุเหล็กมักทำให้พฤติกรรมนี้หายไป
- การขาดสังกะสี: แพทย์พบว่าบางรายมีสังกะสีต่ำร่วมด้วย
- ปัจจัยด้านจิตใจและวัฒนธรรม: มีรายงานความสัมพันธ์ระหว่าง Pica กับความเครียด และการกินดินเหนียวเป็นเรื่องที่ยอมรับได้ในบางวัฒนธรรม
ยิ่งไปกว่านั้น การกินดินอาจทำให้ธาตุเหล็กในร่างกายลดลงไปอีก เพราะสิ่งที่ไม่ใช่อาหารขัดขวางการดูดซึมธาตุเหล็กค่ะ
กินดินอันตรายอย่างไรต่อแม่และลูกในครรภ์
ดินและดินเหนียวไม่ได้ผลิตมาเพื่อการบริโภค จึงอาจมีสิ่งปนเปื้อนที่เป็นอันตรายได้ ข้อมูลทางการแพทย์ระบุความเสี่ยงไว้ดังนี้
- โลหะหนักและสารพิษ: การกินดินมีความเสี่ยงต่อพิษจากโลหะหนักและการติดเชื้อ โดยพิษจากตะกั่วเป็นภาวะแทรกซ้อนร้ายแรงที่พบได้จากการกินดินเหนียว งานวิจัยที่ตรวจดินเหนียวซึ่งหญิงตั้งครรภ์ในประเทศกานากิน พบสารหนู ตะกั่ว และนิกเกิล ในระดับที่เกินเกณฑ์ประเมินความเสี่ยง และสรุปว่าไม่ปลอดภัยต่อทารกในครรภ์
- ปรสิตและเชื้อโรค: ดินเหนียวเป็นแหล่งของเชื้อก่อโรค เช่น ปรสิต และสิ่งปนเปื้อนอาจทำให้ระบบทางเดินอาหารติดเชื้อได้
- ปัญหาระบบทางเดินอาหารและเกลือแร่: อาจทำให้ท้องผูก โพแทสเซียมในเลือดต่ำจนกล้ามเนื้ออ่อนแรง และขาดสารอาหาร ในรายที่เป็นเรื่อยๆ ยาวนาน อาจเกิดลำไส้อุดตันหรือเกิดก้อนในทางเดินอาหารได้
สำหรับดินสอพอง กรมวิทยาศาสตร์บริการเคยสุ่มตรวจดินสอพองที่วางขายในตลาด (ซึ่งเป็นการตรวจคุณภาพสำหรับใช้ประแป้ง ไม่ใช่สำหรับกิน) และพบของปลอมถึง 42.6% ที่มียิปซัมเป็นองค์ประกอบหลัก ทั้งนี้ ยังไม่พบข้อมูลที่ยืนยันว่าดินสอพองที่ขายทั่วไปปลอดภัยสำหรับการกิน จึงควรหลีกเลี่ยงค่ะ
แพ้ท้องอยากกินดิน ควรทำอย่างไร
การรักษา Pica ไม่ได้มียาเฉพาะ แต่แนวทางหลักคือหาสาเหตุที่อาจซ่อนอยู่ เช่น ภาวะขาดสารอาหาร แล้วแก้ไขตามสาเหตุ และเอาสิ่งที่อยากกินออกจากสภาพแวดล้อมใกล้ตัว คุณแม่ลองทำตามนี้นะคะ
- บอกแพทย์หรือพยาบาลที่ดูแลครรภ์ตรงๆ แพทย์แนะนำให้แจ้งทุกครั้งที่รู้สึกอยากกินของที่ไม่ใช่อาหาร เพราะจะได้ตรวจเลือดเพิ่มเติมและให้คำปรึกษา
- ขอตรวจเลือดดูธาตุเหล็กและภาวะโลหิตจาง การตรวจธาตุเหล็กถือเป็นสิ่งที่ควรทำในผู้ที่มี Pica โดยเฉพาะหญิงตั้งครรภ์ ถ้าพบว่าขาดธาตุเหล็ก สังกะสี หรือสารอาหารอื่น แพทย์จะให้เสริมตามที่ตรวจพบ
- เล่าอาการอื่นให้ครบ ถ้ามีอาการอ่อนเพลีย ปวดหัว ใจสั่น มึนงง หรือหายใจไม่อิ่ม ควรแจ้งแพทย์ด้วย เพราะอาจเป็นสัญญาณของภาวะโลหิตจาง
- ลองหาของที่ช่วยเบนความสนใจ The Bump ระบุแนวทางจากแพทย์ว่า ลองเปลี่ยนไปเคี้ยวหรืออมของที่มีรสชาติชัด เช่น ลูกอมมิ้นต์ หมากฝรั่ง หรือขิง
- เอาดินหรือสิ่งที่อยากกินออกจากบ้านและที่ทำงาน ตามแนวทางทางการแพทย์ที่ให้เอาสิ่งนั้นออกจากสภาพแวดล้อม
ถ้าอยากกินแป้งดิบหรือน้ำแข็งล่ะ ถือเป็น Pica ไหม
การกินแป้งมากผิดปกติ (amylophagia) และการเคี้ยวน้ำแข็ง (pagophagia) ก็จัดเป็น Pica ได้เช่นกัน และมีความสัมพันธ์กับภาวะขาดธาตุเหล็ก โดยเฉพาะการกินน้ำแข็งในช่วงตั้งครรภ์ จึงควรแจ้งแพทย์เช่นเดียวกันค่ะ
ถ้าแพ้ท้องหนัก กินอะไรไม่ค่อยได้ ควรทำอย่างไร
ถ้าคุณแม่มีทั้งอาการแพ้ท้องหนักและอยากกินดิน ลองดูแนวทางการจัดการอาการคลื่นไส้อาเจียนในคนท้อง ซึ่งอ้างอิงตามแนวทางของ ACOG ดังนี้ค่ะ
- กินทีละน้อยแต่บ่อยขึ้น เช่น ทุก 1–2 ชั่วโมง เพื่อไม่ให้กระเพาะว่างหรืออิ่มแน่นเกินไป
- เลือกอาหารรสจืดหรืออาหารแห้ง เช่น แครกเกอร์ ขนมปังปิ้ง และหลีกเลี่ยงของมัน ของเผ็ด ลองกินแครกเกอร์สักสองสามชิ้นก่อนลุกจากเตียงตอนเช้าได้ด้วย
- จิบน้ำบ่อยๆ ทีละน้อย เน้นให้ได้รับสารอาหารและน้ำมากกว่าจะกังวลว่าต้องกินอะไรให้ครบ
- ขิง อาจช่วยบรรเทาอาการได้ในบางคน
- วิตามินบี 6 เป็นยาทางเลือกแรกที่แพทย์ใช้ตามแนวทาง ACOG ส่วนขนาดที่เหมาะสมให้แพทย์เป็นผู้กำหนด
- เรื่องวิตามินเสริมธาตุเหล็ก: ธาตุเหล็กอาจทำให้คลื่นไส้มากขึ้นในบางคน [10] และในกรณีอาเจียนรุนแรง แพทย์อาจปรับเปลี่ยนวิตามินบำรุงครรภ์ชั่วคราว แต่ถ้าคุณแม่ขาดธาตุเหล็กอยู่ การหยุดหรือเปลี่ยนเองอาจไม่เหมาะ ควรปรึกษาแพทย์ก่อนทุกครั้งนะคะ
เมื่อไหร่ต้องไปโรงพยาบาลทันที
แพ้ท้องส่วนใหญ่เป็นเรื่องที่ดูแลได้เอง แต่มีบางกรณีที่เข้าข่าย ภาวะแพ้ท้องรุนแรง (Hyperemesis Gravidarum) ซึ่งพบได้ประมาณ 0.3–3% ของการตั้งครรภ์ เกณฑ์ที่พบบ่อยคืออาเจียนต่อเนื่องจนน้ำหนักลดประมาณ 5% ของน้ำหนักก่อนตั้งครรภ์ขึ้นไป
รีบไปโรงพยาบาลหรือปรึกษาแพทย์ถ้ามีอาการเหล่านี้
- อาเจียนต่อเนื่อง กินอาหารหรือดื่มน้ำไม่อยู่นานตั้งแต่ 24 ชั่วโมงขึ้นไป
- มีสัญญาณขาดน้ำ เช่น ปัสสาวะสีเข้มหรือปัสสาวะน้อย เวียนหัว ใจเต้นเร็ว ปากแห้ง
- น้ำหนักลดมากกว่า 5% ของน้ำหนักก่อนตั้งครรภ์
- อาเจียนเป็นเลือด หรือมีของเหลวคล้ายกากกาแฟ
กรณีที่ร่างกายขาดน้ำ แพทย์สามารถให้น้ำเกลือทางหลอดเลือดเพื่อชดเชยได้ นอกจากนี้ ถ้าคุณแม่เคยกินดินไปแล้วและมีอาการท้องผูกมาก ปวดท้อง หรืออ่อนแรง ให้แจ้งแพทย์ทันที เพราะการกินดินเกี่ยวข้องกับภาวะท้องผูก โพแทสเซียมต่ำ และอาจเสี่ยงลำไส้อุดตันได้
FAQ: คำถามที่พบบ่อยเรื่อง แพ้ท้องอยากกินดิน
Q: แพ้ท้องอยากกินดินเป็นเรื่องปกติไหม
A: พบได้บ่อยค่ะ งานวิเคราะห์รวมงานวิจัยประเมินว่าหญิงตั้งครรภ์ราว 27.8% รายงานว่ามีอาการ Pica แต่ “พบบ่อย” ไม่ได้แปลว่า “ปลอดภัย” การอยากกินดินเป็นสัญญาณที่ควรให้แพทย์ตรวจหาภาวะขาดธาตุเหล็กหรือสารอาหารอื่นค่ะ
Q: ดินสอพองกินได้ไหมตอนท้อง
A: ยังไม่พบข้อมูลที่ยืนยันว่าดินสอพองที่ขายทั่วไปปลอดภัยสำหรับการกิน ดินสอพองที่วางขายเป็นผลิตภัณฑ์สำหรับใช้ประแป้ง กรมวิทยาศาสตร์บริการเคยพบของปลอมที่มียิปซัมปนอยู่จำนวนมากในตลาด การกินสิ่งที่ไม่ได้ผลิตเพื่อการบริโภคจึงเสี่ยงต่อสุขภาพ หากคุณแม่สงสัยว่าร่างกายขาดแคลเซียมหรือแร่ธาตุ ให้ปรึกษาแพทย์ที่ฝากครรภ์แทนการหากินเองนะคะ
Q: อาการอยากกินดินจะหายไปเองไหม
A: ในหญิงตั้งครรภ์ Pica มักเป็นชั่วคราวและหายได้เอง และมีรายงานว่าอาการมักหายไปหลังคลอด ส่วนในรายที่ขาดธาตุเหล็ก การเสริมธาตุเหล็กมักทำให้พฤติกรรมนี้หายไป [2] แต่ระหว่างที่ยังอยากกินอยู่ ความเสี่ยงจากการกินดินยังมีอยู่ จึงไม่ควรรอเฉยๆ ให้ปรึกษาแพทย์ไปพร้อมกันค่ะ
Q: กินดินไปแล้ว ต้องทำอย่างไร
A: ย่าตกใจหรือโทษตัวเองนะคะ ให้หยุดกิน แล้วแจ้งแพทย์หรือพยาบาลที่ฝากครรภ์ว่ากินอะไรไป ประมาณเท่าไร และนานแค่ไหน เพื่อให้แพทย์ประเมินว่าควรตรวจอะไรเพิ่ม เช่น ระดับตะกั่วหรือธาตุเหล็ก ถ้ามีท้องผูกมาก ปวดท้อง หรืออาเจียนไม่หยุด ให้ไปโรงพยาบาลเลยค่ะ
Q: ยังไม่ได้ฝากครรภ์ ต้องทำอย่างไร
A: สำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ (สปสช.) ระบุว่ามีสิทธิประโยชน์บริการฝากครรภ์คุณภาพสำหรับหญิงตั้งครรภ์ทุกคน ทุกสิทธิการรักษา ครอบคลุมการตรวจครรภ์ตามระยะ การตรวจคัดกรองโรค และการให้ยาบำรุงเสริมธาตุเหล็ก โฟลิก และไอโอดีน รวมถึงตรวจความสมบูรณ์ของเม็ดเลือด (CBC) ซึ่งช่วยดูภาวะโลหิตจาง คุณแม่ควรไปฝากครรภ์ที่สถานพยาบาลโดยเร็วที่สุด และสอบถามรายละเอียดสิทธิที่ใช้ได้กับสถานพยาบาลนั้นโดยตรงนะคะ
แพ้ท้องอยากกินดิน เป็นอาการที่พบได้ในคนท้อง และไม่ใช่ความผิดของคุณแม่เลยค่ะ แต่เพราะดินอาจปนเปื้อนโลหะหนักและเชื้อโรค จึงไม่ควรกิน สิ่งที่ช่วยได้มากที่สุดคือการบอกแพทย์ฝากครรภ์ตรงๆ เพื่อตรวจเลือดหาภาวะขาดธาตุเหล็ก แล้วดูแลตามสาเหตุที่พบ หากมีอาการแพ้ท้องหนักร่วมด้วย อย่าลืมจิบน้ำ กินทีละน้อยบ่อยๆ และไปพบแพทย์ทันทีเมื่อกินหรือดื่มอะไรไม่ได้เลย
บทความนี้ให้ข้อมูลทั่วไปเพื่อการศึกษา ไม่สามารถใช้แทนการวินิจฉัยหรือคำแนะนำจากแพทย์ได้ หากคุณแม่มีอาการผิดปกติ ควรปรึกษาแพทย์ผู้ดูแลครรภ์
บทความอื่นๆ ที่น่าสนใจ
ทำไมตั้งครรภ์ 3 เดือนแรกถึงแพ้ท้อง? พร้อม 7 วิธีแก้แพ้ท้อง พะอืดพะอม
แพ้ท้องหนัก ตอนอายุครรภ์ 5 สัปดาห์ แนะวิธีแก้แพ้ท้อง ที่แม่หลายคนพิสูจน์แล้วว่าช่วยได้จริง
ลูกชอบกินน้ำแข็ง อาจไม่ใช่แค่ความชอบ แต่เป็นสัญญาณเตือน ลูกขาดธาตุเหล็ก
แหล่งอ้างอิง
- Pica, StatPearls (NCBI Bookshelf)
- Pica as a manifestation of iron deficiency, Expert Review of Hematology (PubMed)
- Pica During Pregnancy, The Bump
- Pica, Healthline
- Pica, MSD Manual Professional Version
- Pica in Pregnancy: What You Should Know, Valley Health
- Potential health risk assessment of toxic metals contamination in clay eaten as pica (geophagia) among pregnant women of Ho in the Volta Region of Ghana, BMC Pregnancy and Childbirth (PMC)
- Nausea and Vomiting in Pregnancy – Management Options for Hyperemesis Gravidarum (อ้างอิงแนวทาง ACOG), OBG Project
- Nausea and Vomiting in Pregnancy – Hyperemesis Gravidarum criteria and management (อ้างอิงแนวทาง ACOG), OBG Project
- How to Manage Nausea and Vomiting in Pregnancy, Northfield Hospital + Clinics
- สปสช. เพิ่มสิทธิประโยชน์ฝากครรภ์คุณภาพให้หญิงตั้งครรภ์ทุกสิทธิ, ไทยรัฐ
- สปสช. แยกจ่ายบริการฝากครรภ์และการตรวจทางห้องปฏิบัติการ, ผู้จัดการออนไลน์
- ระวัง สงกรานต์ 2567 “ดินสอพองปลอม” เกลื่อนตลาด (ข้อมูลจากกรมวิทยาศาสตร์บริการ), ฐานเศรษฐกิจ
- Morning sickness: Symptoms and causes, Mayo Clinic
- Hyperemesis Gravidarum, UF Health
- Morning Sickness vs. Hyperemesis: Guidance for Expecting Moms, Nemours
บทความอัปเดตล่าสุด พฤศจิกายน 2569