คุณพ่อคุณแม่หลายคนอาจรู้สึกเหนื่อยและท้อเมื่อ ลูกดื้อ งอแง หรือต่อต้าน บางครั้งเราอาจเผลอใช้อารมณ์โดยไม่ได้ตั้งใจ แม้ที่ทำไปก็เพราะรักก็ตาม หมอจึงอยากเป็นกำลังใจและพาคุณพ่อ คุณแม่ หรือคนที่รักใกล้ชิดได้เข้าใจตัวเด็กมากยิ่งขึ้น เพราะสิ่งที่เด็กเป็นนั้นมีเหตุผลเบื้องหลังซ่อนอยู่ เราจะสื่อสารคำว่า ‘รัก’ นี้ ไปถึงใจของลูกได้อย่างไร เพื่อให้ลูกของเราได้ลดกำแพงต้านนี้ลง
- เข้าใจธรรมชาติของช่วงวัยที่เริ่มมีความคิดเป็นของตัวเอง ปัญหาด้านพัฒนาการ หรือสิ่งแวดล้อมรอบตัว
- ใช้การสื่อสารด้วย I & You Message ควบคู่กับการสื่อสารอย่างสันติเพื่อลดความขัดแย้ง
- ดึงความสนใจอย่างละมุนละม่อมและให้เวลากับเด็กในการปรับอารมณ์
- กำหนดกติการ่วมกัน พร้อมลดความคาดหวังและชื่นชมในจุดแข็งของลูก
สารบัญ
ลูกดื้อ งอแง vs อาละวาด ต่างกันยังไง?
- ความดื้อ งอแง: มักเป็นการแสดงออกถึงการต่อต้าน ความต้องการเป็นตัวของตัวเอง หรือการเรียกร้องความสนใจผ่านคำพูดและการแสดงท่าทีขัดขืน ซึ่งเด็กยังพอมีสติและสื่อสารได้
- อาการอาละวาด (Tantrum): มักเป็นการระเบิดอารมณ์อย่างรุนแรง เช่น การกรีดร้อง ลงไปนอนดิ้นกับพื้น หรือทำลายข้าวของ ซึ่งเกิดขึ้นเมื่อเด็กถูกกระตุ้นอารมณ์จนถึงขีดสุดและเด็กเริ่มควบคุมตัวเองไม่ได้ชั่วคราว เด็กในภาวะแทรกซ้อนนี้จะไม่สามารถรับฟังเหตุผลใด ๆ ได้ในทันที
ลูกดื้อ งอแงบ่อย เกิดจากอะไรได้บ้าง?
พฤติกรรมความดื้อและงอแงของเด็กเกิดขึ้นได้จากหลายปัจจัย ได้แก่
- ธรรมชาติของวัย: เริ่มมีความคิดเป็นของตัวเองและอยากทดลองขอบเขต
- ปัญหาด้านพัฒนาการและการสื่อสาร: เด็กไม่สามารถบอกความต้องการของตนเองได้อย่างชัดเจน จนเกิดความคับข้องใจ
- ปัจจัยด้านสิ่งแวดล้อมและการสื่อสารที่ไม่เหมาะสมภายในครอบครัว: เช่น การใช้อารมณ์ใส่กัน หรือการขาดความเข้าใจในมุมมองของเด็ก
ลูกดื้อ งอแง พฤติกรรมแบบนี้อันตรายไหม?
ในแง่ของพัฒนาการ พฤติกรรมดื้อ งอแงถือเป็นเรื่องปกติและเป็นส่วนหนึ่งของการเติบโตของเด็ก เด็กกำลังเรียนรู้การสร้างตัวตนและขอบเขตของตนเอง จึงยังไม่ใช่พฤติกรรมที่อันตรายในตัวมันเอง อย่างไรก็ตาม หากพฤติกรรมเหล่านี้เกิดจากการเลี้ยงดูที่ขาดความเข้าใจ การใช้ความรุนแรง หรือปล่อยปละละเลย ก็อาจพัฒนาไปสู่ปัญหาทางอารมณ์และสังคมในระยะยาวได้ คุณพ่อคุณแม่จึงควรเรียนรู้ที่จะรับมือด้วยความเข้าใจและใช้พลังบวกในการปรับพฤติกรรม
4 เทคนิคเลี้ยงลูก เมื่อลูกดื้อ งอแง ได้ผลจริง
1. สื่อสารด้วย I & You Message
I & You Message คือวิธีการสื่อสารที่เริ่มต้นด้วยการบอกความรู้สึกและความต้องการออกไปตรง ๆ โดยเริ่มได้การรับรู้ก่อนว่า
- ตัวเองรู้สึกอย่างไร? : “โอเค” หรือ “ไม่โอเค”, “โกรธ”, “ไม่ชอบ”
- เงียบและหยุดคิดก่อนว่าตัวเอง “ต้องการอะไร”
- บอกความต้องการในรูปของ I Message แทน You Message เช่น
| You Message | I Message |
| ทำไมกลับบ้านดึกเอาป่านนี้ กี่โมงแล้ว ไปทำอะไรมา? | วันนี้กลับดึกจังล่ะ แม่เป็นห่วงเรานะ กินอะไรมาหรือยังล่ะ วันหลังโทรมาบอกแม่หน่อยว่าจะกลับดึก แม่ไม่อยากให้เราเป็นอะไรไป |
เลี่ยงการตำหนิด้วย You Message เนื่องจากเป็นวิธีสื่อสารแบบแผ่พุ่ง โดยมุ่งโจมตีไปที่ “You” หรือคู่สนทนาของเรา ส่วนมากมักมาด้วยคำถามที่ขึ้นต้นว่า “ทำไม” โดยที่ตัวเราที่เป็นผู้พูด ไม่ได้อยากรู้ว่าคำตอบของอีกฝ่าย แต่ให้ใช้ I Message เพื่อบอกเล่าความรู้สึกและความกังวลที่แท้จริงจากใจ พร้อมสร้างความเข้าใจและเห็นอกเห็นใจธรรมชาติของเด็ก
อีกเทคนิคหนึ่งที่ใช้คือ การลองสวมแว่นมองเด็ก ในฐานะ “ผู้ใหญ่ตัวเล็กคนหนึ่ง” แทนการคิดว่า “เขาก็เป็นแค่เด็ก”
2. ดึงความสนใจจากเด็กอย่างละมุนละม่อม
ในเวลาที่เด็กกำลังติดพันกับกิจกรรม เช่น การเล่นเกม ให้ใช้ของว่าง อาหาร หรือการพักเบรกเพื่อดึงความสนใจออกมาทีละน้อย ชวนพูดคุยในหัวข้อที่ชอบ และให้เวลาลูกได้ปรับอารมณ์ก่อนเริ่มคุยเรื่องข้อตกลง
3. กำหนดเงื่อนไขและกติการ่วมกัน
สร้างขอบเขตที่ชัดเจน เหมาะสมกับช่วงวัย เช่น เวลาทำการบ้านหรือเวลาเล่นเกม เพื่อให้เด็กเรียนรู้การกำกับตนเองและอยู่ร่วมกับผู้อื่นได้อย่างมีความสุข
4. ลดความคาดหวังลงและชื่นชมในจุดแข็ง
ปรับเป้าหมายให้ไม่ยากเกินความสามารถของเด็ก โดยเริ่มจากการเริ่มหย่อนระดับความยากไปที่ละขั้นไปเรื่อย ๆ สนับสนุนในสิ่งที่ลูกถนัด และกล่าวคำชื่นชมลูกเมื่อลูกทำสิ่งดี ๆ เพื่อสร้างความมั่นใจในการพัฒนาตนเอง
สัญญาณอันตราย! พฤติกรรมลูกดื้อแบบไหน ต้องรีบปรึกษาผู้เชี่ยวชาญ
หากพฤติกรรมความดื้อ งอแง หรือการอาละวาดทวีความรุนแรงขึ้น เช่น
- ทำร้ายตนเองหรือผู้อื่นอย่างรุนแรง เช่น ทำลายข้าวของเป็นประจำ
- มีอาการก้าวร้าวผิดปกติที่ไม่สามารถควบคุมได้ด้วยวิธีปกติ
- พฤติกรรมเหล่านี้ส่งผลกระทบอย่างหนักต่อการใช้ชีวิตประจำวันและการเรียนรู้
เด็กอาจกำลังเผชิญกับปัญหาทางด้านพัฒนาการหรือสุขภาพจิตที่ซับซ้อน ซึ่งควรพาไปปรึกษากุมารแพทย์หรือผู้เชี่ยวชาญด้านพัฒนาการเด็กเพื่อรับการช่วยเหลือที่เหมาะสม
FAQ คำถามที่คุณพ่อคุณแม่มักสงสัย
Q: ลูกดื้อ งอแง ควรรับมือด้วยวิธีไหนดีที่สุด?
A: ควรรับมือด้วยความสงบ ใช้หลักการสื่อสารอย่างสันติ สบตากับลูก เลี่ยงการใช้อารมณ์หรือคำตำหนิรุนแรง และใช้ I Message เพื่อบอกความรู้สึกห่วงใย พร้อมทั้งเปิดพื้นที่ให้ลูกได้ปรับอารมณ์ก่อนพูดคุยตกลงกัน
Q: ลูกดื้อลงไปนอนดิ้นกับพื้น ควรปล่อยไว้หรือเข้าไปปลอบ?
A: ในช่วงที่เด็กกำลังอาละวาดอย่างรุนแรง (Tantrum) การปล่อยให้เขาอยู่ในพื้นที่ที่ปลอดภัยและคอยดูแลอยู่ห่างๆ อย่างสงบมักเป็นวิธีที่ดีที่สุด เพื่อให้เด็กได้เรียนรู้การสงบสติอารมณ์ด้วยตนเอง เมื่อลูกเริ่มสงบลงแล้วจึงค่อยเข้าไปโอบกอดและพูดคุยด้วยความเข้าใจ
Q: ลูกดื้อ งอแงบ่อย ต้องดุหรือทำโทษทันทีไหม?
A: ไม่ควรใช้วิธีดุหรือลงโทษทันทีด้วยอารมณ์ เพราะจะยิ่งกระตุ้นให้เด็กต่อต้านและทำให้สถานการณ์แย่ลง การใช้การลงโทษควรทำด้วยความนิ่งและมีเหตุผลภายใต้กติกาที่ตกลงกันไว้ล่วงหน้า มากกว่าการใช้อารมณ์ชั่ววูบ
Q: ดื้อแค่ไหน ถึงขั้นต้องปรับวิธีเลี้ยงลูกครั้งใหญ่?
A: หากพบว่าวิธีการอบรมเลี้ยงดูแบบเดิมเริ่มไม่ได้ผล ลูกแสดงพฤติกรรมต่อต้านรุนแรงขึ้นเรื่อยๆ หรือมีความเครียด วิตกกังวล และความสัมพันธ์ในครอบครัวเริ่มแย่ลง นั่นคือสัญญาณที่บ่งบอกว่าถึงเวลาที่ต้องทบทวนและปรับเปลี่ยนวิธีเลี้ยงลูกครั้งใหญ่ หรือขอคำปรึกษาจากผู้เชี่ยวชาญเพื่อแนวทางที่ถูกต้อง
บทความโดย พญ. ยอดพร หิรัญรัศ
กุมารแพทย์โรคต่อมไร้ท่อและเมตาบอลิสม โรงพยาบาลรามคำแหง
บทความอื่นๆ ที่น่าสนใจ
ทำไม ลูกดื้อแต่กับแม่? อธิบายตามหลักจิตวิทยา พร้อมวิธีรับมือ
รับมือ พฤติกรรมดื้อรั้นในวัยเด็ก ลูกดื้อ ซน เอาแต่ใจ ด้วย 5 เทคนิคจิตวิทยา
ทำความเข้าใจ ลูกชอบสั่ง ลูกเอาแต่ใจ เกิดจากอะไร พ่อแม่ต้องแก้ยังไง