การคลึงมดลูกหลังคลอด (Fundal Massage) เป็นวิธีดูแลเบื้องต้นที่สำคัญอย่างยิ่งสำหรับคุณแม่หลังคลอดทุกคน เนื่องจากภาวะตกเลือดหลังคลอดเป็นสาเหตุสำคัญของการเจ็บป่วยและการเสียชีวิตของผู้คลอด โดยสาเหตุส่วนใหญ่มากกว่า 80% เกิดจากภาวะมดลูกหดรัดตัวไม่ดี (PPH) การนวดคลึงมดลูกจึงเป็นกระบวนการกระตุ้นให้กล้ามเนื้อมดลูกหดรัดตัวอย่างมีประสิทธิภาพ ช่วยบีบอัดหลอดเลือดบริเวณที่รกเคยเกาะเพื่อลดการสูญเสียเลือด พร้อมทั้งขับก้อนเลือดออกจากโพรงมดลูก ทำให้กระบวนการ มดลูกเข้าอู่ ดำเนินไปได้อย่างปลอดภัย
สารบัญ
สรุปสั้นๆ
- ป้องกันภาวะตกเลือดหลังคลอด: การคลึงมดลูกช่วยกระตุ้นการหดรัดตัวของกล้ามเน้อมดลูกและลดปริมาณการเสียเลือดหลังคลอด
- ช่วยให้มดลูกเข้าอู่เร็วขึ้น: ส่งเสริมให้มดลูกค่อย ๆ คืนสู่ขนาดและน้ำหนักปกติเหมือนก่อนการตั้งครรภ์
- เทคนิคที่ถูกต้อง: วางฝ่ามือบริเวณท้องน้อยเหนือหัวหน่าว นวดคลึงเบา ๆ เป็นวงกลมจนกระทั่งมดลูกแข็งตัวเป็นก้อนกลม
- สังเกตความแข็งตัว: ประเมินความแข็งตัวของมดลูกอย่างสม่ำเสมอในช่วงแรกหลังคลอด หากพบมดลูกนิ่มหรือมีเลือดออกมากผิดปกติให้รีบแจ้งพยาบาลทันที
คลึงมดลูกหลังคลอด เพื่ออะไร? ทำไมแม่หลังคลอดทุกคนต้องทำ
การนวดคลึงมดลูกทำไปเพื่อกระตุ้นให้กล้ามเน้อมดลูกเกิดการหดเกร็งและแข็งตัว เนื่องจากหลังทารกและรกคลอด ผนังมดลูกบริเวณที่รกเคยเกาะจะมีหลอดเลือดเปิดอยู่จำนวนมาก หากมดลูกไม่หดรัดตัวจะทำให้เลือดออกมากจนเกิดภาวะตกเลือดที่เป็นอันตรายถึงชีวิต การคลึงมดลูกจะช่วยบีบหลอดเลือดเหล่านั้นให้ตีบแคบลง และขับลิ่มเลือดที่ค้างอยู่ในโพรงมดลูกออก นอกจากนี้ยังช่วยสนับสนุนให้มดลูกซึ่งมีน้ำหนักประมาณ 1,000 กรัมหลังคลอด ค่อย ๆ หดตัวลดขนาดลงเข้าสู่อุ้งเชิงกรานตามธรรมชาติ
วิธีคลึงมดลูกหลังคลอดที่ถูกต้อง ควรนวดคลึงอย่างไรให้ได้ผล?
วิธีนวดคลึงมดลูกที่ถูกต้องมีขั้นตอนดังนี้
- จัดท่านอน: นอนหงายราบหรือชันเข่าเล็กน้อยเพื่อความสุขสบายและการผ่อนคลายของกล้ามเนื้อหน้าท้อง
- คลำหายอดมดลูก: วางฝ่ามือลงบนหน้าท้องบริเวณใต้สะดือหรือเหนือหัวหน่าว เพื่อคลำหาตำแหน่งยอดมดลูก
- นวดคลึงอย่างนุ่มนวล: ใช้ฝ่ามือนวดคลึงเบาๆ เป็นวงกลมจนรู้สึกว่ามดลูกเริ่มหดเกร็งและแข็งตัวขึ้นเป็นก้อนกลมคล้ายลูกบอล
- กดไล่ลิ่มเลือด: เมื่อมดลูกหดรัดตัวแข็งดีแล้ว ผู้ดูแลอาจช่วยกดเบาๆ เพื่อไล่ก้อนเลือดที่ค้างในโพรงมดลูกออกทางช่องคลอด (ข้อควรระวัง: ไม่ควรรุนแรงเกินไปเมื่อมดลูกยังนิ่มอยู่)
คลึงมดลูกหลังคลอด ต้องทำนานกี่นาทีต่อครั้ง?
ในช่วง 1–2 ชั่วโมงแรกหลังคลอด ซึ่งเป็นช่วงที่มีความเสี่ยงต่อการตกเลือดสูงสุด บุคคลากรทางการแพทย์จะประเมินและนวดคลึงมดลูก ทุก ๆ 15 นาที ในชั่วโมงแรก และ ทุก ๆ 30 นาที ในชั่วโมงที่สอง โดยการคลึงจะทำสั้น ๆ ครั้งละประมาณ 1–2 นาที จนกระทั่งมดลูกหดรัดตัวแข็งเป็นก้อน เมื่อมดลูกแข็งตัวดีแล้วสามารถหยุดพักได้
ต้องคลึงมดลูกหลังคลอด ต่อเนื่องกี่วัน?
การนวดคลึงมดลูกจะทำอย่างเข้มงวดที่สุดในช่วง 24 ชั่วโมงแรกหลังคลอด หลังจากนั้น มดลูกจะค่อย ๆ หดรัดตัวลงได้เองวันละประมาณ 1 เซนติเมตร คุณแม่สามารถสังเกตและนวดคลึงเบา ๆ ได้เองเมื่อรู้สึกว่ามดลูกนิ่ม ในช่วง 1–2 สัปดาห์แรกจนกว่ายอดมดลูกจะลดระดับลงไปอยู่ในอุ้งเชิงกราน โดยกระบวนการมดลูกเข้าอู่ทั้งหมดจะใช้เวลาประมาณ 6 สัปดาห์
ผ่าคลอดต้องคลึงมดลูกไหม?
คุณแม่ผ่าคลอด (C-Section) ต้องได้รับการประเมินและการคลึงมดลูกเช่นเดียวกัน เนื่องจากผ่าคลอดเป็นปัจจัยเสี่ยงหนึ่งของการเสียเลือดและภาวะมดลูกหดรัดตัวไม่ดี แต่ผู้ดูแลจะปฏิบัติด้วยความระมัดระวัง นวดคลึงเบาๆ เหนือแผลผ่าตัดเพื่อประเมินความแข็งตัวของมดลูกโดยไม่กระทบกระเทือนต่อแผลผ่าตัดหน้าท้อง
สัญญาณเตือน “ภาวะตกเลือดหลังคลอด”
หากพบอาการผิดปกติต่อไปนี้ ต้องรีบแจ้งพยาบาลหรือแพทย์ทันที:
- เลือดออกทางช่องคลอดมากผิดปกติ: มีเลือดสดไหลซึมตลอดเวลา ชุ่มผ้าอนามัยอย่างรวดเร็ว หรือมีก้อนเลือดขนาดใหญ่หลุดออกมา
- มดลูกนิ่มไม่แข็งตัว: คลำหน้าท้องแล้วรู้สึกมดลูกเหลว นิ่ม ไม่เป็นก้อน หรือยอดมดลูกลอยสูงขึ้นเหนือระดับสะดือ
- อาการ shock จากการเสียเลือด: หน้าซีด ตัวเย็น เหงื่อออก ใจสั่น ชีพจรเต้นเบาเร็ว (มากกว่า 90–100 ครั้ง/นาที) ความดันโลหิตต่ำ รู้สึกหน้ามืด เวียนศีรษะ หรือมีเสียงวิ้งในหู
FAQ: คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับ การคลึงมดลูกหลังคลอด
Q1: คลึงมดลูกแล้วรู้สึกปวดเกร็งท้องน้อยมาก เกิดจากอะไร และผิดปกติไหม?
A: เป็นอาการปกติที่เรียกว่า อาการปวดมดลูกหลังคลอด (Afterpains) เกิดจากการที่กล้ามเน้อมดลูกหดเกร็งตัวเพื่อบีบหลอดเลือดและลดขนาดมดลูก อาการนี้จะชัดเจนยิ่งขึ้นขณะให้นมบุตร เนื่องจากกระบวนการดูดนมจะกระตุ้นการหลั่ง ฮอร์โมนออกซิโตซิน (Oxytocin) ซึ่งส่งผลให้มดลูกหดรัดตัวแรงขึ้น
Q2: ถ้าจับดูแล้วมดลูกแข็งเป็นก้อนอยู่แล้ว ยังต้องนวดคลึงอีกไหม?
A: หากคลำดูแล้วพบว่ามดลูก แข็งตัวเป็นก้อนดีแล้ว ไม่จำเป็นต้องนวดคลึงต่อ สามารถหยุดพักได้ แต่ควรหมั่นประเมินหน้าท้องเป็นระยะ หากพบว่ามดลูกเริ่มนิ่มลง จึงค่อยนวดคลึงเบาๆ อีกครั้งจนกว่าจะแข็งตัว
Q3: นอกจากการคลึงมดลูกแล้ว มีวิธีใดอีกบ้างที่ช่วยให้มดลูกเข้าอู่เร็วขึ้น?
A: วิธีสำคัญอื่นๆ มีดังนี้:
- การให้นมแม่เร็วและสม่ำเสมอ: การดูดนมของทารกช่วยกระตุ้นการหลั่งฮอร์โมนออกซิโตซินตามธรรมชาติ ทำให้มดลูกหดรัดตัวได้ดีและเข้าอู่เร็วขึ้น
- การดูแลไม่ให้กระเพาะปัสสาวะเต็ม: ปัสสาวะสม่ำเสมอและไม่กักขังปัสสาวะไว้ เพราะกระเพาะปัสสาวะที่ตึงขยายจะไปดันมดลูกและขัดขวางการหดรัดตัว
- การพักผ่อนและการเคลื่อนไหวร่างกายอย่างเหมาะสม: ช่วยส่งเสริมการฟื้นตัวและระบบไหลเวียนโลหิต
การคลึงมดลูกหลังคลอดเป็นหัตถการเบื้องต้นที่มีประสิทธิภาพสูงในการป้องกันภาวะตกเลือดหลังคลอด เพียงคุณแม่เรียนรู้วิธีนวดคลึงที่ถูกต้อง หมั่นสังเกตความแข็งตัวของมดลูก ร่วมกับการให้นมบุตรอย่างสม่ำเสมอ และขับถ่ายปัสสาวะไม่ให้คั่งค้าง ก็จะช่วยให้มดลูกเข้าอู่ได้อย่างปลอดภัยและฟื้นตัวหลังคลอดได้อย่างสมบูรณ์
บทความโดย พญ. วันวิสาข์ ไชยชนะ
สูตินรีแพทย์ โรงพยาบาลรามคำแหง
บทความอื่นๆ ที่น่าสนใจ
10 สิ่งจำเป็นหลังผ่าคลอด: เช็กลิสต์เพื่อแม่ฟื้นตัวไว เจ็บแผลน้อยลง
สามีควรทำอะไรบ้าง? 8 เคล็ดลับ ดูแลภรรยาหลังคลอด ป้องกันซึมเศร้า จากงานวิจัย
น้ำคาวปลาหมดตอนไหน ทำไมน้ำคาวปลามีหลายสี สีไหนผิดปกติ
แหล่งอ้างอิง
- Postpartum hemorrhage, risks and current management – Mayo Clinic
- Uterine massage for preventing postpartum haemorrhage – PMC
- Uterus Involution: Causes, Process & How It Feels – Cleveland Clinic
- คู่มือการดูแลสตรีตั้งครรภ์วัยรุ่นในระยะคลอด – โรงพยาบาลศิริราช (คณะพยาบาลศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล)
บทความอัปเดตล่าสุด ตุลาคม 2569